3. Meisterkurs “Heinrich von Veldeke” mit Bagby und Lewon

Vom 17.-19. Februar 2012 fand der 3. und letzte Meisterkurs “Heinrich von Veldeke” mit Benjamin Bagby und Marc Lewon auf Alden Biesen bei Maastricht/Lüttich (Belgien) statt. Der von www.musica.be veranstaltete Kurs widmete sich dem Minnesänger und Ependichter Heinrich von Veldeke (oder auf flämisch Hendric van Veldeke), wobei insbesondere sein lyrisches Werk, also der Minnesang Veldekes, im Vordergrund stand.

Der 1. Meisterkurs im Dezember diente der Einführung und ersten Experimenten, um über Kontrafakturen und Floskeln, die aus anderen Modellen entnommen wurden, stiltypische Melodien zur Vertonung der Liedtexte Veldekes zu finden, bzw. zu er-finden. Im 2. Meisterkurs wurde diese Arbeit intensiviert, auf größere Liedgattungen Veldekes erweitert und um eine neue Hypothese erweitert (die Annahme, daß flämische Trouvères mit ihren charakterischen Melodien dem Werk Veldekes nahestehen könnten – so daß wir auch Floskelmaterial aus solchen Melodien zur Improvisation entnahmen). In diesem, dem 3. Meisterkurs brachten wir die improvisative Arbeit zu einem vorläufigen Abschluß, rundeten die Arbeit an Stücken, die noch “Work in Progress” waren, ab und stellten das Repertoire der neuen Veldeke-Vertonungen, die sich im Verlaufe der Kursarbeit angesammelt hatten, in einer Liste zusammen. Der Kurs brachte 31 verschiedene Vertonungen von Veldeke-Texten hervor – viele der Texte erfuhren unterschiedliche Behandlungen und liegen jetzt in mehreren Versionen vor.

Neben der intensiven interpretatorischen Arbeit an Stücken, die in den Sitzungen zuvor sowie in Heimarbeit erstellt wurden, wurde v.a. das Konzept der Kontrafaktur noch einmal neu beleuchtet. Mit Hilfe der bisherigen Erfahrungen, die über modale Improvisation die Sinne der Teilnehmer geschärft hatten, wurde auch die Bearbeitung und Anpassung von Kontrafakturvorlagen an die Texte Veldekes fachkundiger, so daß gute und sangbare Kontrafakturen entstanden, die dem Repertoire als fertige Versionen zugeführt werden konnten.

Am Abend des ersten Tages wurde nach einem erfüllten Nachmittag voller Einzel- und Ensemblestunden noch ein neues Oeuvre angeschnitten: Das Epos der “Eneide” Heinrichs von Veldeke. Benjamin Bagby, der dabei auf sein umfangreiches Wissen und seine praktische Erfahrung im Umgang mit epischer Rezitation und epischem Gesangsvortrag zurückgreifen konnte, führte zunächst in einer einstündigen Session Ausschnitte von sehr verschiedenen Epen vor, die er jeweils auf andere Art behandelte und dadurch eine Vortragsbandbreite präsentierte. Darunter befanden sich zunächst Ausschnitte aus dem Beowulf und dem althochdeutschen Hildebrandslied. Für diese stabreimenden, germanischen Epen verwendete Bagby die frühmittelalterliche Harfe (heute auch unter dem Terminus “Leier” bekannt) als Begleitinstrument, um “modale Felder” zu erzeugen, die wiederum sein musikalisches Floskelmaterial generierten, dessen er sich beim Vortrag bediente. Es folgte ein Ausschnitt aus der altfranzösischen “Chanson de Roland” für die Bagby sich von einer Studentin mit der Vielle rhythmisch begleiten ließ. Dieses Heldenepos, oder die “Chanson de geste”, kam somit äußerst klangvoll und wirkungsmächtig zur Geltung. Bagby beendete seine Präsentation mit Schlüsselszenen aus dem “Perceval” des Chrétien de Troyes und dem “Parzival” Wolframs von Eschenbach. Letzteren trug er mehr sprechend als singend vor, um auch diese Dimension des Vortrags vorzustellen.

Mit den genannten Beispielmodellen zur Hand wurden 7 Szenen, die im Vorfeld aus der “Eneide” Veldekes ausgewählt worden waren, unter den Teilnehmern vergeben, mit denen sie sich in den folgenden Tagen als Zusatzaufgabe beschäftigen sollten. Da die Passagen in diesem Fall nicht aus einer standardisieren Übertragung gewählt wurden, sondern aus einer Edition, die sich sehr eng an den Wortlaut und die Schreibung der frühesten “Eneas”-Handschrift (der Berliner Handschrift) hält, wurden noch die Eigenheiten dieser Handschrift besprochen und Details der Aussprache geklärt. Damit vollzogen wir nicht nur der Schritt in das epische Werk Veldekes, sondern auch der Schritt weg von standardisierten (und damit vorinterpretierenden) Editionen, hin zum Wortlaut einer existierenden Handschrift.

Am folgenden Tag wurde durchgehend in kleinen Gruppen praktisch an der Interpretation der Veldeke-Lieder – mit einem Schwerpunkt auf den Kontrafakturen – und der Eneas-Ausschnitte gearbeitet. Für den Abend dieses zweiten Tages war als Gastdozent Frank Willaert von der Universität Antwerpen eingeladen. In einem äußerst engagierten Vortrag, stellte er seine Thesen zum Charakter, Kontext und zur Intention von Veldekes lyrischem Werk vor, die für alle Teilnehmer neue Horizonte eröffneten.

Grundlage seiner Thesen war der politische und kulturelle Raum Lothringens im 12. Jahrhundert. Lothringen, das zu dieser Zeit zwar schon einen Teil seiner ursprünglichen Größe als Lothars Mittelreich eingebüßt hatte, bestand immerhin noch als ein zusammenhängendes Gebilde, das sich aus den heutigen Gebieten der Niederlande, Belgien, Luxemburgs, sowie Teilen Frankreichs und Deutschlands zusammensetzte. Die modernen Staatsgrenzen waren damals noch in keiner Form vorhanden oder absehbar. Die Sprachgrenze zwischen germanischen Dialekten im Osten und Norden und dem romanischen Sprachraum im Westen verlief quer durch dieses Reich, in dessen geographischem Mittelpunkt sich die äußerst bedeutende Stadt Aachen – der Krönungsort der römischen Kaiser seit Karl dem Großen – befand. Eine von Willaert ausgeteilte Karte verdeutlichte diese politisch-kulturelle Situation.

Ein Teil seiner These betrachtete sodann das musikalische und lyrische Schaffen in diesem lothringischen Reichsgebiet, um herauszufinden, was typisch für diese bedeutende Landschaft war. Seine Recherchen brachten ihn auf eine Gattung von Chansons, die offenbar weithin sehr beliebt war und sich zugleich vom Minnesang der Trobadors und Trouvères offensichtlich deutlich unterschied. Diese Lieder bestanden aus sehr kurzen, schlicht gehaltenen Strophen, häufig mit Refrainzeilen, die wohl auch im Rahmen höfischer Unterhaltungen improvisiert und oft als Kreistanz aufgeführt wurden. Außerdem wurden sie augenscheinlich nur sehr selten aufgeschrieben und gehörten zu einer genuin schriftlosen Praxis. Es ist ferner auffällig, daß die Lieder der Trouvères in Lothringen zwar bekannt waren und geschätzt wurden, allerdings sich dort kaum in Sammlungen niedergeschrieben finden, bzw. Lothringen – auch im frz. Teil – keine wirklich eigenen Trouvèreslieder hervorbrachte. In einem der wenigen Chansonniers aus Lothringen – dem Chansonnier St.-Germain-des-Prés, das auch musikalische Notation enthält -, wurden alle Minnelieder (oder “grand chants courtois”) auf einen Kern von 3 Strophen heruntergekürzt. Ganz offensichtlich schätzte man in Lothringen keine langen Lieder.

Vor dieser Hintergrundfolie erkären sich viele Details in Veldekes Oeuvre: Seine Lieder sind fast alle sehr kurz. Sehr viele davon sogar nur einstrophig. Es gibt praktisch keine Lieder mit über drei Strophen. Refrainzeilen – bei den Minnesängern recht außergewöhnlich – kommen bei Veldeke wenigstens gelegentlich vor. Der “leichte” Charakter von Veldekes Liedern erhält somit eine ganz andere Note: Wo Veldekes lyrisches Werk von der “ernsthaften Germanistik” bislang eher als noch unreife Vorstufe zum “richtigen Minnesang” nicht ganz ernst genommen wurde, muß man jetzt annehmen, daß es die lothringischen Eigenarten sind, die sich seinem Werk aufprägen: Man schätzte kurze Formen, zügige Pointen, ohrenfällige Melodien und offenbar einen leichten, humorvollen Stil. Somit erklären sich auch die vielen kleinen Wendungen und Spitzen in seinen Liedtexten in einem kulturellen Umfeld, das den klassischen Sang zwar schätzt, aber wohl nicht ganz ernst nimmt. Daß sich in Veldekes Liedern – meist in den Schlußzeilen von Strophen – häufig ironische und humoristische Wendungen verbergen, ist ja bekannt. Wie systematisch aber Veldeke den klassischen Minnesang hier auf die Schippe nimmt, spürt man erst, wenn man die Scheuklappe der allzuernsten Brille abnimmt. Durch Willaerts Vortrag entdeckten wir nun in den Liedern an vielen Stellen deutliche Anspielungen, Witze, Ironie und Spitzen. Diese Erkenntnis spiegelte sich dann umgehend in der Interpretation der Werke durch die Teilnehmer wider.

Der zweite Teil von Willaerts Vortrag brachte Veldeke aus Lothringen in den reichsunmittelbaren Zusammenhang: Durch seine Nähe zum Hof des Kaisers verkehrte er in den höchsten politischen Kreisen seiner Zeit und lernte natürlich auch andere, klassischere Minnesänger und Trouvères kennen, mit denen er sicher auch in einer Art künstlerischen Wettstreit stand. So finden sich Anspielungen auf berühmte Minnesänger in seinen Liedern, darunter Kaiser Heinrich VI., Hartmann von Aue und Friedrich von Hausen.

Ferner zeigte Willaert auf, wie bei Veldeke die Minne als durchweg positiv empfunden wird und gar nicht so von Leid durchdrungen ist, wie das für den klassischen Minnesang nur allzu typisch ist. Seine Lieder strahlen eine stets positive Grundhaltung aus und verlachen die griesgrämigen Kostverächter. Den Natureingang schätzte er so sehr, daß manche Lieder gar nur aus Natureingang bestehen, und sonst nichts. Heinrich von Veldeke steht somit nicht am tastenden Beginn des deutschen Minnesangs, sondern mitten in einer Kultur, die die Konventionen des klassischen Sangs völlig verinnerlicht hat und darauf bereits wieder ironisch reagiert. Veldeke also nicht als zaghafter, noch unerfahrener Vorreiter und “Tester”, sondern schon als erster “Gegensänger”? Ein “harmloserer Neidhart” des 12. Jhs.?

Mit diesen Impressionen im Kopf versuchten wir den neu entdeckten Tonfall Veldekes am letzten, dem 3. Tag des Meisterkurses praktisch umzusetzen – was den Teilnehmern äußerst gut und zudem auf subtile Weise gelang. Als Abschluß des Kurses versammelten sich alle Teilnehmer, sowie die Ausrichter der Kursreihe (Hermann Baeten und Bart de Vos) im Aufführungsraum, um einer Auswahl der erstellten und einstudierten Vertonungen beizuwohnen. Es wurden insgesamt 21 Veldekelieder – darunter 2 Instrumentalstücke, die aus Floskelmaterialien der Veldekevertonungen komponiert wurden – aufgeführt, teils a capella, teils instrumental begleitet. Die Versionen und Interpretationen überzeugten durchweg und beeindruckten zum Teil sogar zutiefst… und es war sogar ein Ausschnitt aus Veldekes “Eneas”-Roman dabei, der spontan über Rezitationsmodelle improvisiert wurde.

Die Teilnehmer verließen am Sonntagabend eine gelungene Kursreihe, die zu aller Zufriedenheit abgelaufen war und neue Wege für die Aufführung und Interpretation von melodielos überlieferter Dichtung des 12. und 13. Jahrhunderts aufwies. Benjamin Bagby und Marc Lewon bedanken sich bei musica.be für die freundliche Einladung und bei den Teilnehmern für Ihre Hingabe und große Leistungsbereitschaft.

Derde sessie CONNECT in academie Merksem

In deze inspirerende derde sessie toonde Job Ijzerman hoe achter de composities van illustere achttiende-eeuwse maestro’s vaak eenvoudige en overal terugkerende compositorische clichés schuilgaan. Bach en Mozart vormden hierop geen uitzondering. Uiteindelijk improviseerden de deelnemers na een korte voorbereiding een eigen prelude vanuit gegeven puzzelstukken. Die leverden meteen persoonlijke uitwerkingen in verschillende muziekstijlen op.

In deze reeks treden vijf lesgevers voor het voetlicht – we noemen hen liever initiators – die elk vanuit eigen achtergrond en ervaring een licht werpen op de relevantie van partimento en leadsheet voor een actuele klavierdidactiek binnen het kader van tonale muziek.

Sessie 4 vindt plaats op dinsdag 28 februari.

2. Meisterkurs “Heinrich von Veldeke” mit Bagby und Lewon

Vom 27.-29. Januar 2012 fand der 2. Meisterkurs “Heinrich von Veldeke” mit Benjamin Bagby und Marc Lewon auf Alden Biesen bei Maastricht/Lüttich (Belgien) statt. Der von www.musica.be veranstaltete Kurs widmet sich dem Minnesänger und Ependichter Heinrich von Veldeke (oder auf flämisch Hendric van Veldeke), wobei insbesondere sein lyrisches Werk, also der Minnesang Veldekes, im Vordergrund steht.

Nachdem wir im 1. Meisterkurs (Dezember 2011) die Grundsteine gelegt hatten (Werkeinführung, Kennenlernen einzelner Gedichte, Experimente mit Kontrafakturen, Versuche über stilgerechte Improvisation nach Modellen, Aussprache, Arbeit an den Texten), wurde in diesem 2. Meisterkurs vor allem an den Eigenkreationen der Teilnehmer weitergearbeitet. Diese basierten auf einer Trias von Modellen, die wir zuvor eingeführt hatten: Da das Oeuvre Heinrichs einer Melodieüberlieferung leider entbehrt, wagten wir uns an stilgerechte Vertonungen von drei Seiten heran. 1. Der z.T. überstrapazierte Ansatz, über französische Kontrafakturen, Melodien zu erlangen (ein Ansatz, der, wenn sorgfältig verfolgt, gute Ergebnisse erzielen kann, zumeist aber über eine falsch verstandene Quellentreue ein verzerrtes Bild einstimmiger Musik im deutschsprachigen Raum zeichnet), 2. der Ansatz, über die Frühüberlieferung von Minnesang (namentlich das Frankfurter Neidhart-Fragment von um 1300) ein melodisches Vokabular zu erarbeiten, über das typisch (nord-)deutsche Melodien des 13. Jhs. neu erfunden werden können, und 3. der Ansatz, über Floskelmaterial aus einer Anthologie von Liedern der Jenaer Liederhandschrift Bausteine zu erhalten, über die neue, passende Vortragsformen von Veldeke-Texte gewonnen werden können, die eben aus dem germanisch-sprachigem Raum stammen und somit Veldekes Oeuvre möglicherweise näher stehen, als direkte Übernahmen aus dem französischen Sprachgebiet (siehe dazu auch die Artikel: Marc Lewon: “Der gesungene Gedichtsvortrag: Eine musikalische Hypothese über die Lieder Walthers von Klingen”, in: Walther von Klingen und das Kloster Klingental zu Wehr, hrsg. von der Stadt Wehr, Ostfildern/Deutschland (Thorbecke Verlag) 2010, S. 131-145, sowie: Marc Lewon: “Wie klang Minnesang? Eine Skizze zum Klangbild an den Höfen der staufischen Epoche”, in: Dichtung und Musik der Stauferzeit. Wissenschaftliches Symposium der Stadt Worms vom 12. bis 14. November 2010, hrsg. von Volker Gallé, (= Schriftenreihe der Nibelungenlied-Gesellschaft Worms, Bd. 7), Worms 2011, S. 69-123).
Die Kontrafakturarbeit wurde diesmal etwas zurückgestellt, wird aber für den 3. und letzten Meisterkurs im Februar wieder stärker in den Vordergrund rücken. Dafür wurden der 2. und 3. Ansatz intensivst behandelt, der ja von den Teilnehmern viel Kreativität im Bereich von Auswendiglernen, Improvisieren, Entwicklung eines Stilempfindens und neu Erfinden erforderte. Die Teilnehmer lösten diese Aufgaben mit Bravour und “komponierten” auf diese Weise unzählige stilgerechte Vertonungen von Veldeke-Liedern, basierend auf den genannten Modellen, die – obwohl stilistisch streng gehalten – eine unglaubliche Bandbreite aufwiesen. In Einzel- und Ensemblestunden wurden diese eigenen Werke verbessert, adaptiert und einstudiert, so daß ein beträchtlicher Teil von Veldekes lyrischem Werk jetzt im kollektiven Gedächtnis der Teilnehmer vertont vorliegt. Eine große Leistung für den Kurs und für das Verständnis von Minnesang im Bereich der historischen Aufführungspraxis.
Im Verlauf des Kurswochenendes auf dem wunderbaren Schloß zu Alden Biesen wurde noch ein 4. Ansatz von Seiten eines Teilnehmers (Danil Ryabchikov) vorgeschlagen. Die Idee: Die Melodien von Trouvères zu analysieren, die auf der französischen Seite der Sprachgrenze zwischen Frankreich und Flandern und damit sehr nahe dem Herkunftsgebiet von Heinrich von Veldeke lebten, um dort nach “germanischen” Auffälligkeiten in der Melodiebildung zu suchen. Diese Melodien könnten demnach auch Hinweise auf eine typische Melodiebildung in Veldekes Heimat enthalten. Diesem Ansatz ging Danil nach und er extrahierte ein Formelmaterial, das er für auffällig “unfranzösisch” hielt, um daraus neue Melodien für Veldeke-Lieder zu schaffen. Es entstand im Verlaufe des Wochenendes eine sehr überzeugende Vertonung eines Minnelieds auf diese Weise.

Neben solistischer und Ensemblearbeit in kleinen Besetzungen gab es auch eine Einheit zu instrumentaler Idiomatik und Begleitung. Es wurde an typischen Floskeln für bestimmte tonartliche Modi gearbeitet (naja, dorisch:), um Phrasenmaterial einzustudieren, das für überzeugende Begleitungen unumgänglich ist. Auch das “Singen durch das Instrument” stand dabei im Vordergrund.

Wir freuen uns auf den 3. und letzten Meisterkurs Ende Februar, bei dem es neben einem Abschluß zu den Liedern Veldekes auch einen Abstecher in sein episches Werk (v.a. die “Eneide”) gehen soll.

1. Meisterkurs “Heinrich von Veldeke” mit Bagby und Lewon absolviert

Ein neuer Meisterkurs zur Musik des Mittelalters hat soeben in Alden Biesen bei Maastricht/Lüttich (Belgien) begonnen. Veranstaltet von www.musica.be (Herman Baeten und Bart de Vos) sind 3 Einheiten von jeweils 3 Tagen Länge einem einzigen Thema gewidmet: dem Minnesänger und Ependichter “Heinrich von Veldeke” (oder auf flämisch “Hendric van Veldeke”).

Die drei Kurse werden geleitet von Benjamin Bagby und Marc Lewon und widmen sich v.a. dem lyrischen Werk Veldekes, also den Minneliedern. Da wie bei den allermeisten Minnesängern natürlich auch bei Veledeke keine Melodien überliefert ist, ist ein praktisch-musikalischer Meisterkurs hier mit einigen Problemen behaftet. Die Herangehensweisen der beiden Kursleiter erlaubt aber dennoch eine praktische Annäherung an Veldekes Werk über das Prinzip der Kontrafaktur, in erster Linie aber über stilgerechte Improvisation auf Grundlage der Prinzipien einer mündlichen Kultur. Die Idee der Kontrafaktur wird ja bei der Erschließung von Melodien für den Minnesang immer wieder aufgewärmt – und gerade bei Heinrich von Veldeke, der in einer germanisch-französischen Grenzregion lebte, erscheint dieses Konzept auch sehr plausibel. Allerdings funktionieren Kontrafakturen, wie sie in der Vergangenheit z.B. von Jammers und Aarburg ediert wurden, in dieser Form musikalisch und stilistisch nicht (siehe dazu auch Artikel M. Lewon: “Der gesungene Gedichtsvortrag”). Im Kurs sollen die Teilnehmer für die Stilistik von Einstimmigkeit im 12. und 13. Jahrhundert sensibilisiert werden und selbst lernen, Typisches und Angemessenes von Untypischem und stilistisch Unangemessenem zu trennen, um selbst Lösungen für die Aufführung zu finden.

Zur ersten Einheit trafen sich am Freitag, dem 16.12.2011, die 10 aus aufwendigen Bewerbungen handverlesenen Teilnehmer aus verschiedenster Herren Länder (B, NL, D, CH, F, USA, RUS) auf Schloß Alden Biesen. Der Kurs begann nach dem Mittagessen. Zunächst stellten sich alle Teilnehmer über ein einstimmiges, mittelatlerliches Lied aus ihrem jeweiligen Repertoire vor, um ihren Hintergrund und ihre Herangehensweise zu demonstrieren und den Kursleitern einen Einblick in deren Fähigkeiten zu gewähren. Damit wurde auch sofort “das Eis gebrochen”, denn es sollte stets und ständig und ohne Hemmungen direkt musiziert werden.
Danach stellten die beiden Leiter das Programm für die kommenden Tage vor: Es sollte zunächst dem Prinzip der Kontrafaktur nachgespürt werden, und danach ein zweiter, improvisativer Ansatz vorgestellt werden. Es sollte eine Einheit für die Instrumentalisten geben, in erster Linie aber sollte die Arbeit über die Texte Veldekes stattfinden, die die “Lösungen” für die Musik in sich tragen.

Der nächste Arbeitsschritt bestand in der Präsentation von 6 “ersten” Strophen überlieferter einstimmiger Lieder, die wir im Vorfeld an die Teilnehmer verschickt hatten. Die Teilnehmer sollten diese Strophen (jedeR nur eine davon) auswendig lernen und präsentieren. Danach wurden “Kontrafakturannahmen” zu diesen Strophen verteilt, d.h. Texte, die angeblich als Kontrafaktur, also Neutextierung, über die auswendig gelernten Melodien geschrieben wurden. Dabei handelte es sich um übliche und angenommene Kontrafakturen, z.B. von Albrecht von Johansdorf, Friedrich von Hausen, Walther von der Vogelweide, aber auch schon um 2 angenommene Kontrafakturen von Heinrich von Veldeke. Diese Kontrafakturen sollten die Teilnehmer sodann “vom Blatt” auf ihre auswendig gelernten Melodien singen. Neben den üblichen kleinen Problemen bei der Textverteilung stellten sich sofort die sprachlichen Unterschiede zwischen französischen Vorlagen und deutschen Neutextierungen heraus, die sich auch auf die Aufführung, Rhythmik und Melodik erstreckten. Es brauchte also keiner großen Erklärungen, wo die Probleme von Kontrafakturen stecken, sondern jeder konnte direkt erfahren, daß es 1:1 nicht funktionieren kann. An diesen Stücken sollten dann über den nächsten Tag hinweg so und größtenteils eben auswendig gearbeitet werden, bis die Kontrafakturen “funktionieren”. Wir teilten die 10 Musiker in 6 Gruppen auf (solistisch, bzw. Sänger+1 Instrument), die parallel in separaten Räumen an ihren Stücken und Kontrafakturen weiterarbeiteten und wanderten als Leiter von Raum zu Raum, um in die intensive Kursarbeit einzutreten. Diese Arbeit ging bis tief in den Abend. Als Abschluß des Tages ließen wir die Zwischenergebnisse dieser Intensivphase im Plenum einmal aufführen. Es zeigte sich, daß die “Kontrafakturen” zunehmend plausibel klangen.

Der zweite Tag begann mit einer instrumentalen Einheit, wobei wir zunächst eine Ikonographieeinheit vorschalteten, um zu zeigen, welches Instrumentairum für Minnesang eigentlich in Frage kommt. Die Einheit hielt schließlich fest: gezupfte Saiteninstrumente mit Hals (also Lauten, Quinternen, Cetras, Cetulas, Citolen, etc.) sind im deutschsprachigen Raum des 12. und 13. Jhs. praktisch nicht anzutreffen. Typisch sind natürlich die Fidel/Vielle als Begleitinstrument Nr.1 (nicht nur des frz. Raums, sondern auch des deutschsprachigen), die Traversflöte, die Drehleier, sowie eine Reihe von Zupfinstrumenten, bei denen jede Saite einem Ton zugeordnet ist (Harfe, Psalterium, Harfenpsalterium, Leier, etc.). Diese Feststellung bestimmt ganz wesentlich den Klang begleiteten Minnesangs. Bagby stellte daraufhin Begleittechniken mit der (romanischen) Harfe vor, die sich deutlich unterscheiden von dem, was man von einer Harfe des 15. Jhs. erwarten würde. Man sah deutlich die Verbindung zur Harfe des frühen Mittelalters (oft auch als “Leier” bezeichnet), die noch weniger Saiten enthält und ganz eigene Spieltechniken begünstigt. Wir diskutierten ein wenig über weitere Instrumente und Spieltechniken, namentlich auch die Citole, ein Instrument, das erst im 13. Jh. und v.a. in Spanien, Frankreich und England aufkommt, im deutschsprachigen Raum aber praktisch nicht – mit Ausnahme von frz.-dt. Grenzregionen, zu denen ja Flandern auch zählt. Ein Teilnehmer (Danil Ryabchikov) präsentierte seine Citole, die sich als klanglich der Harfe sehr ähnlich herausstellte und sich für die Begleitung von Einstimmigkeit ideal eignet.

Nach der instrumentalen Einheit fuhren wir mit der solistischen und Ensemblearbeit an den 6 genannten Stücken fort. Für den Nachmittag war von musica.be ein Vortrag des altgermanistischen Philologen Prof. Goossens angesetzt, der als Spezialist für das Oeuvre Heinrichs von Veldeke einen Vortrag über dessen Gesamtwerk, die Überlieferung und das “Veldeke-Problem” hielt (die Tatsache, daß Veldeke offenbar/wahrscheinlich auf altlimburgisch dichtete, die Werke aber fast alle auf mittelhochdeutsch erhalten/überliefert sind).

Die Abendeinheit des zweiten Tags war der Aussprache und Metrik des Mittelhochdeutschen gewidmet. Hier sollte es v.a. um die klangliche und formalen Eigenschaften der Sprache und Dichtung gehen – natürlich alles am Beispiel der bis dahin verteilten Kontrafakturstrophen aus dem frühen Minnesang. Obendrein wurden 6 neue Texte, allesamt von Heinrich von Veldeke, mit Übersetzungen verteilt, die die Grundlage für die Arbeit am nächsten Tag bilden sollten. Auch hier wurde Betonungsstruktur, Aussprache etc. im Plenum durchexerziert. Dabei wurde auch schon Wert auf die ästhetische und rhetorische Qualität gelegt, um die “verborgene Eleganz” der Texte (Zitat Ulrich Müller) Heinrichs von Veldeke schon im Ansatz herauszuarbeiten.

Der dritte Tag begann mit einem neuen Ansatz für die Teilnehmer: Es sollten neue Melodien improvisiert werden. Damit das ganze nicht in stilistisch “leerem Raum” stattfand, wurden zwei verschiedene Ansätze vorgestellt. Bei beiden sollten deutsche Melodienüberlieferungen als Vorbilder dienen, um eine typisch deutschsprachige Melodienbildung des 13. Jahrhunderts zu präsentieren – quasi eine Annäherung an Veldeke “von der anderen Seite” (nicht vom frz., sondern vom dt. Sprachraum aus). Dabei achteten wir darauf, daß die Vorbildkompositionen zeitlich möglichst nah am zu behandelnden Oeuvre lagen. Bagby hatte dafür Floskeln aus einem bestimmten Repertoire der Jenaer Liederhandschrift (ca. 1330) so herausdestilliert, daß sie als “Keimzellen” für das Erstellen neuer Melodien dienen konnten. Dieses Floskelmaterial brachte er den Teilnehmer schriftlos bei, die daraufhin Stück für Stück versuchten, durch freie Kombination neue “Vertonungen” von Veldeketexten zu schaffen. Von “Melodien” sollte in diesem Stadium noch nicht gesprochen werden, es waren erste Schritte in eine “Klangbarmachung”, eine stilgerechte “Verklanglichung”. Parallel dazu stellte Lewon einen anderen, ähnlichen Ansatz vor, indem dieses Mal Melodien aus der frühesten Neidhartüberlieferung (dem Frankfurter Neidhart-Fragment um 1300) als “Steinbruch” benutzt wurden. In diesem Ansatz wurde mehr nach Funktion musikalischer Phrasen unterschieden: typische Initiumsfiguren, mit dem man ein Stück oder einen Formteil, oder eine Verszeile beginnen kann, typische “Mittelteile” und typische Kadenzen. Ferner typische Floskeln zur Erweiterung des Tonraums oder zur Herstellung einen kontrastierenden Gegenklangs. Diese wurden den Teilnehmern ebenfalls durch Vor- und Nachsingen beigebracht. Danach sollten sie versuchen, diese Prinzipien auf Veldeke-Texte anzuwenden und siehe da: es ergaben sich schon 1-2 fast fertige und sehr plausible, neue Melodien.

Zwar war Veldekes Schaffenszeit das 12. Jh., da die überliefernden Textquellen aber alle aus dem späten 13. und frühen 14. Jh. stammen waren wir mit diesem improvisierenden Ansatz zeitlich in genau dem gleichen Raum – einer Veldeke-Rezeption um 1300.

Abschließend stellten alle Teilnehmer ihre improvisierten Versionen vor, soweit sie bis dann gediehen waren.

Natürlich gab es über die Tage und an den Abenden noch weitere Diskussionsrunden, die gelegentliche “Lautenstunde” und Fragen zu Interpretation und Technik. Das nächste Treffen dieses Meisterkurses findet Ende Januar statt

Sessie 2 – Klinkende Klanken – BuSO Berkenbeek

21 november

Een geweldige dag! De leerlingen zijn al bekend met de workshopleiders en hebben er zin in! Ze zijn minder zenuwachtig dan de eerste keer en vliegen er onmiddellijk in! Geen gêne, maar pure klank, ritme en beweging!
Bij Sandra werd er gevochten zonder aanraking, Capoeira! De leerlingen werken per twee, het maakt hen niet uit wie hun partner is. De sessie werkt zo stimulerend dat samenwerking met iedereen mogelijk is! Elk duo choreografeert zijn eigen gevecht. Volgende keer hip-hop belooft de immer enthousiaste Sandra! Euforie alom bij de leerlingen, de hele weg terug naar de klas!

De instrumenten en het podium bij Jo voelden als thuiskomen voor de leerlingen. Ze hebben al een zekere voorkeur voor een instrument en bespelen het met passie! Zelfs het podium- en showgevoel is bij sommigen niet ver te zoeken! Te zien dat zij van Jo een ereplaats op het podium krijgen is prachtig. De leerlingen bouwen stilaan verder aan de ritmes. Zij genieten ervan om met de groep één muzikale ritmebox te vormen. Allen focussen zich met intense blik op de dirigent. De ‘wave’ die werd uitgetest was ronduit geniaal!

Ik kijk uit naar het vervolg van dit mooie avontuur!

Juf Sara

Tweede sessie CONNECT in academie Merksem

In deze tweede sessie stelde Jaap Zwart meteen een erg praktische benadering voor om de ontwikkeling van het relatieve gehoor te koppelen aan een meer horizontaal harmonisch inzicht. Uitgangspunt was driestemmig solmiseren op een harmonisch schema vanuit handtekens zoals die in de 19de eeuw bedacht werden door John Curwen en een eeuw later weer opgepikt door Zoltan Kodaly. De workshop toonde voldoende aan dat zulke benadering een haalbare kaart is om kinderen of jongeren op een intuïtieve, erg praktische en plezierige manier met de factor harmonie vertrouwd te maken, los van theoretische uitleg.

In deze reeks treden vijf lesgevers voor het voetlicht – we noemen hen liever initiators – die elk vanuit eigen achtergrond en ervaring een licht werpen op de relevantie van partimento en leadsheet voor een actuele klavierdidactiek en binnen het kader van tonale muziek.

Sessie 3 vindt plaats op dinsdag 14 februari.

verslag experiment St.-Oda (10-19 januari 2012)

Hoe kijken we naar mensen met een mentale beperking? In welke wereld leven zij? Kunnen we contact leggen? Kan een artistieke benadering vanuit muzikale interactie daar een rol in spelen? Kunnen we die interacties beschouwen als een vergrootglas op het fundamentele leerproces?

Van 10 tot 19 januari organiseerde Musica in samenwerking met Dienstencentrum Sint-Oda te Overpelt een experiment met vijf bewoners. De deelnemers hadden allen een ernstig mentale en meervoudige handicap. Het experiment bestond uit vier sessies. De duur van de sessies lag niet strak vast, maar zou blijken op het moment zelf. Aanleiding was een vraag vanwege het dienstencentrum, geïnspireerd door de artistiek-pedagogische insteek bij de Babelut-projecten van Musica. De sessies werden geleid door Liesbet Hoorelbeke, docente van Musica.

Muziek heeft wellicht altijd een of andere invloed op ons gemoed, en in die zin is ook voor mensen zonder handicap een zeker therapeutisch effect nooit uitgesloten. Toch beschouwden we dit project niet als een experimentele muziektherapie, maar wilden we op zoek gaan naar een originele vorm van samen creëren. We wilden onderzoeken of we de deelnemers konden betrekken bij een muzikale interactie waarbij ze zelf mee vorm zouden geven aan de soms lukraak opborrelende muzikale ideeën. De beperkingen van deze mensen bepaalden aanvankelijk de limieten, de duur en de muzikale interactiemogelijkheden. Naargelang het proces vorderde werd steeds meer duidelijk hoe de beperkingen als opportuniteiten en kansen konden worden aangegrepen. Wat startte als een muzikaal experiment vanuit een zeer specifieke en beperkende context, werd zo een zoektocht naar wezenlijke muzikale interactie.

Onderstaande verslagen kwamen tot stand onmiddellijk na de sessies en zijn geschreven door Liesbet Hoorelbeke. De namen van de deelnemende bewoners van Dienstencentrum Sint-Oda werden veranderd.

Verslag experiment Sint-Oda 10/01/201

Aanwezige deelnemers: Pierre, Marieke, Christiane, Jos en Xavier

Leiding sessie en verslag: Liesbet Hoorelbeke (docent Musica)

Aanwezige begeleiding: Sarah (orthopedagoge St.-Oda), Michel (muziektherapeut St.-Oda), Thérèse (leefgroepbegeleidster St.-Oda)

Duur van de sessie: 20’

Op voorhand wist ik niet goed wat ik van dit experiment kon verwachten. De vraag die speelde bij me was of de deelnemers zich zouden durven geven in het experiment. Want mijn ervaring met mensen met een handicap vertelt me dat een vertrouwensrelatie tussen deelnemer en muziekbegeleider het meest essentiële is om tot musiceren te komen. De doelgroep in Sint-Oda is nog een stuk zwakker dan de doelgroep waarmee ik in mijn eigen praktijk werk, dus verwachtte ik dat het nog moeilijker zou zijn om tot musiceren te komen. Anderzijds kan muziek ook een ingangspoort zijn om tot vertrouwen te komen.

Daarom besloot ik veel van het moment te laten afhangen. Mezelf op voorhand geen doelstellingen in te prenten, geen activiteiten vast te leggen, maar enkel een aantal instrumenten en mijn stem mee te nemen en zo te zien waar we samen zouden komen. Het enige dat ik wilde vastleggen was het welkomst- en afscheidslied dat ik ook gebruik in de sessies ‘Muzikale dialogen’ voor Babelut, het project met baby’s en peuters.

De doelgroep was zwak, heel zwak. Hun houding tegenover de muziek was meer een luisterhouding dan een actieve speelhouding die ik toch wel meer voor ogen had. Ik improviseerde op instrumenten, maar voelde dat ik langs die weg niet voldoende contact kreeg en dat ik met mijn stem dichter bij hen kon komen. Toch remden hun reacties mijn stemgebruik ook soms af. Ik vond het zeer moeilijk inschatten welk gevoel er achter die reacties zat. Reageerden ze nu blij of waren ze eerder boos? Daarvoor kende ik deze mensen natuurlijk niet goed genoeg.

Ik bouwde onbewust de structuur in dat ik zelf een instrument nam, het liet horen, het als begeleidingsinstrument bij mijn stem gebruikte, ermee rond ging, zodat elke deelnemer eens kon proberen, kon voelen, van dichtbij kon luisteren. Een groepsmusiceren op gang brengen was wellicht veel te hoog gegrepen, maar ik probeerde wel met elke deelnemer afzonderlijk een muzikaal contact aan te gaan.

Met Pierre kon ik al een primitieve communicatie aangaan met klanken. Een kleine dialoog ontstond als het ware. Hij was ook degene die zeer actief op de basmetallofoon speelde. Opvallend bij hem was dat hij een sterk gevoel voor metrum had. Terwijl ik hem begeleidde op de gitaar, liet ik hem zijn metrum opleggen aan mijn gitaarspel.

Toen ik Pierre wilde laten spelen op de xylofoon, bood ik hem het hamertje aan. Vanuit de filosofie bij Babelut, pushte ik hem niet tot spelen, maar wilde hem zelf laten beslissen of hij wilde proberen of niet. De begeleidster die naast hem zat bracht zijn arm naar de xylofoon zodat hij zou kunnen spelen, maar niet op een dwingende manier, eerder ondersteunend. Toen ik hem hoorde spelen, was ik blij dat ze dat gedaan had en kwam bij mij ook het besef dat deze mensen soms wat meer aangespoord moeten worden om tot iets te komen. Uit zichzelf doen of kunnen ze het vaak niet.

Marieke bespeelde ook de xylofoon. Zij had een mooi symmetrisch spel door telkens afwisselend de laagste en hoogste noot aan te slaan. Ook zij kon zich naar mijn gevoel begeven in een metrum. Zij werd tegen het einde van de sessie plots zeer onrustig en licht agressief en liep weg. Dit heb ik als signaal opgepikt om te stoppen.

Xavier is de man die steeds rondloopt. Volgens de begeleiders heeft hij geen ‘zittend gat’. Hij heeft dus niet actief deelgenomen, maar op sommige momenten merkte ik wel zijn interesse en bracht de muziek hem ook even tot stilstand.

Met Christiane kon ik het minst contact krijgen. Het feit dat ze blind is, zit er misschien voor iets tussen, maar volgens de begeleiders had ze ook een slechte dag en hebben ze nog getwijfeld of ze wel kon deelnemen. Ze kwam me vrij angstig over.

Jos bleef nog op een afstand tijdens het experiment, maar wanneer ik het afscheidsliedje zong, dat hetzelfde is als het beginliedje, vertoonde zijn lichaamshouding een duidelijke herkenning. Hij begon ook op zijn been te slaan in de maat van de muziek. Dit werd door de muziektherapeut bevestigd doordat deze begon mee te doen met Jos.

Mijn grootste vraag bij dit experiment op dit moment is wat dit kan bijdragen aan de deelnemers zelf, behalve dan een muzikale ervaring te hebben met iemand anders dan hun eigen muziektherapeut. Ik ervoer toch een zekere angst in de groep en dat nam ik over door mijn stem niet optimaal te durven gebruiken zodat ik niet te intrusief zou klinken. Geïmproviseerde muziek kan voor deze mensen ook ‘gevaren’ impliceren. Het kan gevoelens losmaken die ze niet onder woorden kunnen brengen en ik zal hen op 4 sessies ook niet goed genoeg kennen om deze te kunnen kaderen. Daarom is het goed dat de vertrouwde begeleiding deelneemt aan deze sessies. Verder denk ik volgende sessie ook iets meer vaste structuur in te bouwen op de manier zoals bij de muzikale dialogen (Babelut). Meer te werken met vaste muzikale patronen ipv pure improvisatie die ik vandaag heb gebruik.

Verslag experiment Sint Oda 12/01/2011

Aanwezige deelnemers: Christiane, Marieke, Jos, Pierre, Xavier

Leiding sessie en verslag: Liesbet Hoorelbeke (docent Musica)

Aanwezige begeleiding: Thérèse (leefgroepbegeleidster St.-Oda), Maarten (Musica)

Duur van de sessie: 30’

De muzikale ervaring die ik vandaag samen met deze groep mocht meemaken is bijna onbeschrijfelijk. Ik voelde op bepaalde momenten de muziek spreken en alle andere woorden worden op zo’n moment overbodig. Zo’n moment heb ik nog niet zo vaak mogen meemaken, maar is wel zeer intens om te beleven. Authenticiteit, puurheid, echtheid… zijn woorden die zo’n moment trachten betekenis te geven.

Al van het begin was de sfeer veel rustiger dan vorige keer. Ik merkte dat de deelnemers mij herkenden en dat ze ook al beter wisten wat er zou komen. Dezelfde setting maakte vrijheid in de muziek mogelijk.

Al van bij het beginlied reageerden Jos en Xavier volop. Jos had duidelijk de melodie onthouden en zong vrij correct mee. Ik ging bij iedereen rond met de gitaar, nam bij sommigen hun hand en liet hen meespelen. Soms speelde ik met hun hand mee op de gitaar. Tegenover deze actie stond ik vorige keer nog wat huiverachtig, maar nu merkte ik dat het vaak de enige manier was om hen te laten deelnemen op het instrument en dat ze vaak die aanzet gewoon nodig hebben om tot spelen te komen. Ze lieten me vrij snel aanvoelen wanneer deze actie niet gewenst was. Ik voelde dat ik meer een tactiele vorm van communicatie moest aannemen om hen tot iets te brengen. Ze leken het ook zo gewoon. Ook bij de Gordon-chant die ik startte na het welkomstlied liet ik hen op dezelfde manier deelnemen op een instrument. Soms gaf ik hen het stokje en wanneer ze dit helemaal stil hielden, bracht ik het instrument naar het stokje ipv van zij het stokje naar het instrument. Op deze manier kon ik hen het metrum of ritmische patronen uit de chant laten voelen.

Naar mijn gevoel kwam er niet zoveel reactie op de chant, dus ging ik terug de melodische toer op. Met de vorige sessie in mijn achterhoofd, liet ik Pierre opnieuw op de xylofoon spelen. Pierre nam deze uitnodiging gretig aan en begon te spelen. Vanaf nu waren we  echt vertrokken. Pierre ageerde als de motor van de muziek. Hij installeerde een klanktapijt en dat gaf mij de vrijheid om te gaan experimenteren met verschillende instrumenten, mijn stem en eenvoudige bodyritmiek bij de andere groepsleden. Pierre  gebruikte naast de xylofoon ook zijn stem in de improvisatie en dat bood mij de gelegenheid om klanken over te nemen en mee te improviseren.

Marieke was veel rustiger dan vorige keer. Ze nam niet deel uit zichzelf, maar wanneer ik haar aanzette tot iets, voelde ik wel kracht in haar armen om de begonnen actie verder te zetten. Op een bepaald moment ging ik op Marieke haar benen klappen terwijl ik een chant fluisterde. Ik kon moeilijk aflezen op haar gezicht of ze het goed vond dat ik dit deed, maar ze protesteerde ook niet, dus hield ik vol. Na een tijdje, nadat ik mij toch al een paar keer de bedenking had gemaakt of ik nu nog verder zou doen, maar om onbepaalde reden toch bleef volhouden, verscheen er een korte maar intense glimlach op haar gezicht, die mij ontroerde. Later in de sessie benaderde ik Marieke met de gleuftrom. Het duurde weer even tot ze in actie kwam en weer vroeg ik me af of ik nog moest wachten en niet naar iemand anders zou gaan met de gleuftrom. Toch werd het wachten weer beloond met een heel summier instrumentaal spel, maar waar ik opnieuw weer veel contact voelde. Terwijl ze speelde keek Marieke naar Pierre, alsof ze besefte dat ze samen muziek aan het maken waren.

Mijn stem is het enige instrument waarbij ik het gevoel had dat ik daarmee de groep kon ondersteunen en vasthouden. Het gaf me houvast om doorheen de muziek die klonk te improviseren met mijn stem. Hele eenvoudige melodieën improviseerde ik met mijn stem, volledig geïnspireerd op wat de groep mij aanbood. Klanken van hen, tonaliteit van de xylofoon die Pierre bespeelt, intensiteit van Xavier,… Ik merkte dat wanneer ik een aantal keer een patroon herhaalde Xavier hier heel snel mee weg was en heel intens kon meezingen. Zijn lichaam bewoog dan ook vaak mee of hij klapte in zijn handen. Ik probeerde hem hier af en toe in te ondersteunen. Bij Xavier had ik het gevoel dat er wel nog meer muzikale mogelijkheden zijn, maar dat hij mij daarvoor nog niet genoeg toeliet. Er zat nog vrij veel afstand tussen ons.

Met Christiane had ik opnieuw zeer weinig contact. Omdat zij niet kan zien, probeerde ik de klinkende muziek ook tactiel waar te maken, maar ze duwde me telkens weg. Haar heen en weer wiebelen viel me op, maar ik wist niet goed wat ermee te doen, probeerde over haar rug te wrijven en haar tempo over te nemen, maar ook dat weigerde ze. Ze keerde zich lichamelijk ook weg van de groep en de muziek.

Xavier bleef ook tijdens deze sessie rondlopen, maar ik merkte veel momenten van stilstand en nieuwsgierigheid. Hij bracht aan het begin van de sessie ook een klokkenspel aan dat ergens in het lokaal stond en dat vond ik zo’n mooi gebaar en gaf me het teken dat hij betrokken zou zijn in de sessie ondanks dat hij rondliep. Soms probeerde ik hem te betrekken wanneer ik zijn nieuwsgierigheid opmerkte, maar daar was het nog te vroeg voor.

Dat er een groepsmusiceren op gang zou komen, dat had ik niet gedacht en zelfs nog niet op durven hopen, maar het is wel ontstaan. Hoe klein ook. Achteraf bedacht ik me dat ik de begeleidster eigenlijk niet betrokken heb en het me ook niet is opgevallen dat ze uit zichzelf deelnam. Misschien volgende keer haar toch maar meer betrekken.

Mijn voornemen om misschien meer structuur te brengen door Gordon-chants en -patterns  in de sessie te brengen, daar ben ik mee begonnen, maar even snel ook weer vanaf gestapt. Het muzikale materiaal dat de deelnemers me aanboden en de inspiratie die ik van hen kreeg leek me op dat moment veel interessanter muzikaal materiaal om mee aan de slag te gaan dan alle muziek die ik reeds kende. Nu kon ik meer onze muziek gaan verklanken en dat werkte beter voor mij (en waarschijnlijk ook voor hen).

Verslag experiment Sint-Oda 17/01/2012

Aanwezige deelnemers: Jos, Christiane, Marieke, Xavier, Pierre

Leiding sessie en verslag: Liesbet Hoorelbeke (docent Musica)

Aanwezige begeleiding: Michel (muziektherapeut St.-Oda), Thérèse (leefgroepbegeleidster St.-Oda), Hans (artistiek coördinator Musica)

Duur van de sessie: 40’

Deze sessie begon een beetje onwennig. Ik begon met een chant die vorige sessie tot ontwikkeling was gekomen en voelde de verwachting dat het weer zou uitgroeien tot een soortgelijke ervaring, maar kreeg het deksel op de neus. De deelnemers staarden me aan en ik begon me wat op m’n ongemak te voelen dat het niet lukte. Probeerde wat dingen uit maar naar mijn gevoel kreeg ik weinig reactie. Zo merkte ik dat deze doelgroep echt niet te voorspellen valt en hoe meer verwachting, hoe minder er ingelost wordt. Daarom schakelde ik weer volledig over op improvisatorisatie en liet mijn eigen muzikale ideeën even voor wat ze waren. Ik probeerde in te spelen op de muziek die de deelnemers aanreikten en na een tijdje waren we weer vertrokken.

Verschillende muzikale ideeën kwamen naar voor, maar ik merkte hoe langer een muzikaal idee herhaald werd, hoe beter de groep begon deel te nemen. Voor mij is het een soort evenwichtsoefening tussen blijven herhalen en toch niet ‘saai, afgezaagd’ te worden. Waar voor mijn aanvoelen het punt is dat iets ‘saai’ wordt, is voor de deelnemers vaak pas het punt dat iets herkenbaar en boeiend wordt. Veilig genoeg om zelf aan deel te nemen. Zo merk ik dat hun levenstempo echt een pak trager ligt en het een kunst is om zelf in dat tempo te durven/kunnen stappen.

Het tempo van deelname bij de deelnemers zelf, verschilt ook heel fel. Christiane durft zich meer en meer open te stellen. Waar ik vorige keer nog bij mezelf afvroeg of de sessie voor haar wel nuttig waren en we haar niet gewoon te veel bang maakten, merkte ik nu dat het toch nut had haar er telkens opnieuw weer bij te halen. Vandaag trok Christiane niet meer weg wanneer ik haar hand op de gitaar legde en ging ze heel tactiel om met de snaren. Ook verder in het musiceren wiegde ze mee op de puls van de muziek. Michel had haar een instrument aangeboden (soort kabassa, maar dan met schelpjes, ken exacte naam niet). Het duurde even voor ze er iets mee deed, maar dan kon ik haar voorzichtig experimenterende spel toch horen doorheen de muziek die klonk. Ze nam als het ware deel aan het groepsgebeuren.

Marieke is heel wisselend. Zowel in haar gedrag als haar emoties. Vandaag voelde ik een minder goed muzikaal contact met haar. Dan lachte ze, kort daarna schreeuwde ze. Ze stond ook vaak recht om bevestiging te zoeken bij Thérèse. Die heeft een tijdje samen met Marieke gemusiceerd en daar genoot ze dan weer van. In mijn vorig verslag merkte ik nog op dat ik de begeleiding misschien meer zou moeten betrekken en vandaag gebeurde dat spontaan. Fijn om te zien hoe ook Thérèse doorheen de sessies muzikaal dichter naar de groep toe groeit.

Pierre had elke sessie al op de basmetallofoon gespeeld, dus bood ik hem vandaag bewust een xylofoon aan om de klank eens te doen veranderen. Algauw moest ik hier ingrijpen, want de kracht waar hij mee slaat is te fors voor dit kleine instrument. Daarom bood ik hem maar opnieuw de basmetallofoon aan. Naar mijn aanvoelen nam Pierre vandaag meer een luisterhouding aan dan een actieve speelhouding. Waar hij vorige week  het muzikale tapijt van de sessie op zich nam, speelde hij nu gereserveerder. Toch was zijn betrokkenheid volgens mij even groot. Vaak begon hij te lachten. Ik probeerde er op in te spelen, maar naar mijn gevoel groeide er niet veel uit het lachen.

Jos zijn betrokkenheid wordt elke sessie groter. Vandaag liet hij dit ook letterlijk zien door telkens met zijn stoel dichter bij mij en bij de instrumenten te schuiven. Hij klapt vaak mee op de muziek. Zijn armen lijken dan een willekeurige beweging te maken en vaak heb ik het idee dat zijn handen niet eens op elkaar terecht zullen komen, maar telkens komt het goed, meer nog, hij klapt perfect in de maat. Hij blijft ook uitbundig meezingen.

Xavier neemt nog altijd afstand van het groepsgebeuren, maar blijft wel een interesse tonen. Die laat hij ondermeer blijken doordat hij instrumenten wegneemt en teruglegt. Hij deinst nog telkens achteruit als ik fysiek te dicht bij hem kom staan.

Muzikaal ontstaan er meer en meer momenten van samenspel in de groep. De ondersteuning die zowel Thérèse als Michel hierbij bieden, bevorderen dit groepsgebeuren volgens mij ook. Op deze manier wordt de muziek rijker doordat de deelnemers hun persoonlijke ‘muziekcoach’ krijgen en deelnemen daardoor vaak makkelijker wordt. Je zou kunnen verwachten dat we dan met drie naast mekaar aan het musiceren zijn, maar dat gebeurt niet. Er wordt zowel door deelnemers als begeleiders geluisterd naar de muziek die klinkt. Een positieve evolutie!

Verslag experiment Sint-Oda 19/01/2012

Aanwezige deelnemers: Pierre, Xavier, Marieke, Jos en Christiane

Leiding sessie en verslag: Liesbet Hoorelbeke (docent Musica)

Aanwezige begeleiding: Thérèse (leefgroepbegeleidster), Sarah (orthopedagoge St.-Oda), Hans (artistiek coördinator Musica)

Duur van de sessie: 45’

Voor de sessie begon, legde ik enkele instrumenten niet in het midden zoals anders, maar ergens ‘verloren’ in het lokaal. De aanleiding hiervoor was een gesprek met Hans na de vorige sessie over Xavier die steeds rondloopt tijdens de sessie. Hij had al een keer een instrument dat in het snoezellokaal stond, aangebracht en nu wilden we kijken of hij het ook met de andere ‘gevonden’ instrumenten zou doen. Xavier bleef vandaag meer en meer op één plaats staan kijken naar het gebeuren. Hij liet me nog steeds niet van dichtbij toe, liep soms letterlijk weg wanneer ik naar hem toe kwam. Maar zijn nieuwsgierigheid voor het gebeuren bleef. En inderdaad, na enig tijd kwam hij een ‘gevonden’ instrument in het midden leggen. Dat gebaar interpreteer ik als zijn investering in de sessie. Hij zal zijn aanwezigheid niet laten horen, maar eerder laten zien in de zorg voor de setting om het daarna weer te kunnen aanschouwen.

In de groep voelde ik muzikaal minder samenhang. Het was weer eerder ieder op zich. Dat maakte dat ik meer moest investeren om muziek te laten klinken. Maar de muziek stroomde minder dan de voorbije twee sessies. Ik voelde me soms echt bewust zoeken naar wat ik nog kon zingen en merkte dat op deze manier musiceren met deze mensen minder rijk klonk. Mijn muzikale ideeën stroomden minder. Het leek of ik meer moest investeren in elk van hen afzonderlijk om actief te musiceren en wanneer ik bij iemand wegging, kwam die persoon terug in een toestand van passief musiceren. Ze haakten niet af, bleven betrokken, maar namen een eerder afwachtende houding aan. Vooral bij Jos viel dit me op. Jos lijkt me iemand die heel gevoelig is voor wat er rondom zich gebeurd. Jos reageerde volgens mij op Marieke haar gedrag.

Thérèse had me voor de sessie laten weten dat ze naar buiten zou gaan als Marieke te veel naar haar toe trok. Vorige sessies kwam Marieke regelmatig naar haar, wanneer ze gemusiceerd had, om een beloning te vragen. Marieke leeft volgens het principe ‘voor wat hoort wat’. Marieke begon al vrij snel in het begin van de sessie te huilen en angstig te roepen, althans zo interpreteerde ik het. Ik trok naar haar toe en begon troostend, geruststellend te zingen. Ik merkte dat Marieke heel veel contact zocht met Thérèse en deze verliet de snoezelruimte. Marieke reageerde hier boos op en ze probeerde Sarah te slaan. Sarah gaat met haar naar buiten en Thérèse komt terug. Het lijkt mij dat Marieke onzeker is over wat ze in deze sessie moet doen. Ik merkte dat ook wanneer ik haar een instrument aanbood. Ze speelde wanneer ik haar hand nam. Ze keek me vaak lang aan voordat ze uit zichzelf iets probeerde en ze zocht ook vaak de bevestiging van Thérèse. Ik heb het idee dat Marieke vooral op commando functioneert. Dat was ook merkbaar na de sessie wanneer Thérèse haar aanspoorde op de metallofoon te spelen. Pas dan beleeft ze er plezier aan. Ik denk dat Marieke zo onrustig werd toen Thérèse weg was omdat zij haar mee naar de muziek genomen had en wanneer ze weg is, is de reden waarom ze in het muziekmoment aanwezig is ook verdwenen. Ze houdt letterlijk en figuurlijk vast aan Thérèse.

Jos leek vandaag dus alleen mee te zingen wanneer de situatie veilig genoeg was en wanneer ik rechtstreeks contact met hem maakte. Het beginlied zong hij vanaf de tweede toon helemaal mee. Hij klapte, dirigeerde met zijn wijsvinger, sloeg op zijn been en probeerde voorzichtig de djembé uit wanneer ik hem dit instrument aanreikte. Hij schoof dichter met zijn stoel wanneer hij meer actief betrokken was, hij schoof achteruit wanneer hij wat afstand wilde nemen van de muziek. Bij momenten van herkenning in het muzikale gegeven, begon hij af en toe te lachen. Het maakte hem vrolijk. Ook na het eindlied gezongen te hebben, blijft hij nog zacht op zichzelf het lied nazingen.

Pierre speelt uiteindelijk weer op de basmetallofoon. Voor de sessie nam ik me weer voor een ander instrument aan Pierre aan te bieden, maar toch was er ook deze sessie weer een moment waarop ik de metallofoon naar hem toeschoof. Deze actie leek vanuit mij te komen als een hulpvraag. Een vraag aan Pierre om muzikaal mee te ondersteunen. Ik wilde via hem een rijker musiceren op gang brengen, maar vandaag klikte het niet helemaal in de muziek tussen ons. Ik had het gevoel dat we vaak naast elkaar speelden. Pierre liet ik wel vaak het tempo van de muziek bepalen. Eén moment van samenspel op de metallofoon leken we meer samen te musiceren en we speelden daarbij ook met het tempo.

Met Christiane beleefde ik vandaag een heel mooi moment. Ze liet me heel dichtbij komen. Het muziek maken had duidelijk iets geopend bij haar. Ze onderzocht de gitaar en speelde er dan op in het ritme van haar wiegen. Dat wiegen deed ze trouwens ook vaak op het metrum van de muziek. Op de gitaarsnaren liet ze haar vinger heen en weer wrijven in het metrum van haar eigen wiegen. Ik ondersteunde haar door af en toe mee te wrijven over de bassnaren (dat geluid kwam sterker door dan de hoge nylon-snaren). Aangezien ik weinig anders kon doen dan de gitaar vasthouden, kon ik niet echt mee musiceren met haar. Ik kon zingen, maar wou dit niet omdat ik dan het geluid van de snaren zou overstemmen. Gelukkig was Pierre er nog die op de metallofoon begon te spelen. Ze speelden wat naast elkaar, maar toch leek het alsof Pierre een poging deed Christiane in het musiceren te betrekken. Op een gegeven moment trok Christiane mijn hand naar haar hoofd toe, ze lachte ook. Dit was voor mij zo’n mooi moment, want Christiane hield haar hoofd altijd verstopt tussen haar armen en liet mijn hand nu in dat ‘verboden’ gebied komen. Terwijl ze verder musiceerde, hoorde ik haar heel kort en zacht een zoemend geluid produceren. Ik zoemde voor haar/met haar mee. Voor Christiane is het jammer dat de experimenten nu al aan het einde zijn gekomen. Ze heeft me nu pas via de muziek durven toelaten en het lijkt of het muzikale pad nu geopend is voor ons.

Na de muzieksessie was het nog nooit zo stil geweest. Alle deelnemers bleven roerloos zitten, alsof ze aan het nagenieten waren van wat had mogen klinken gedurende deze experimenten. Ik genoot met hen mee.

eerste sessie CONNECT in Merksem

Twaalf gedreven leerkrachten klavier – vertegenwoordigers van evenveel academies van het Vlaamse Deeltijds Kunstonderwijs – kwamen samen voor de eerste sessie van CONNECT. Van Partimento tot Leadsheet. In een erg heldere presentatie schetste Kris Verhelst het algemene historisch kader waarin de praktijk van het partimento ontstond en wat we onder deze wat enigmatische term kunnen verstaan. De bijeenkomst leverde meteen belangrijke aanknopingspunten en denkstof om de gangbare klavierdidactiek vanuit een ander perspectief te bekijken.

 

In deze reeks treden vijf lesgevers voor het voetlicht – we noemen hen liever initiators – die elk vanuit eigen achtergrond en ervaring een licht werpen op de relevantie van partimento en leadsheet voor een actuele klavierdidactiek en binnen het kader van tonale muziek.

 

Sessie 2 vindt plaats op dinsdag 31 januari.

Geslaagde Eersteklasconcerten

Begin deze week genoten een 700-tal leerlingen uit het eerste leerjaar van Eersteklasconcerten in het Concertgebouw Brugge. Leuke workshops en concertjes deden hen smelten voor hedendaags klassiek. Alvast enkele leuke beelden.

Op zoek naar de elementen van een piano onder een indrukwekkende “Staalhemel”

Met recyclagemateriaal zelf klanken van de aarde maken

Letterlijk met de neus in de muziek: Stefan Prins improviseerde op pianoframe

"Waarom al die voorwerpen?" vroegen kinderen zich af

Bloempotten om muziek te maken? Het maakte iedereen stil...

Workshops Samhain van start!

Op 31 oktober vindt de tweejaarlijkse Samhain Nocturne voor de derde keer plaats in Neerpelt. Uiteenlopende groepen brengen verrassende acts en performances vol muziek, theater en vuur om zo terug te grijpen naar de roots van dit rituele Keltische nieuwjaarsfeest. Lokale groepen gingen intussen aan de slag met artiesten en bereiden de komende maanden samen enkele bijdragen voor. Deze worden minstens grensverleggend en zeker boeiend! Enkele sfeerbeelden.